“Libète ou Lanmò”: se te pwopozisyon yon pèp ki te goumen ak anpil kòlè pou endepandans li, e ki t ap kontinye fè sa pandan tout syèk ki te swiv la. Mete nan dokiman fondatè li yo, tradisyon literè ak kiltirèl li yo, peyizaj bati li yo ak klas sosyal li a, efò Ayiti pou libète ak otonomi pa t sèlman fè bri sou yon lavni antikolonyal, men li fè yo sonje yon pase prekolonyal. Jean-Jacques Dessalines te bay nouvo nasyon an non “Ayiti” nan Deklarasyon Endepandans li an 1804: yon onè pou non ke pèp Tayino a te itilize pou dekri “tè mòn yo” yo te rete ladan l anvan li te reklame pou kouwòn Panyòl la.

Konstitisyon 1805 Dessalines nan te lanse premye dinasti enperyal Ayiti a, e li te mare sitwayènte Ayiti ak idantite nwa – yon chanjman radikal nan jan koloni yo te wè ras. Dinasti Ayisyen ki te vini apre yo, ki te pran modèl sou estrikti eta elektif ak otoritè, te leve epi tonbe, pafwa avèk yon long peryòd boulvès politik ki te sanble estab (Boyer te nan ofis prezidansyèl la pandan prèske 25 lane). Tantativ sa yo pou konstwi epi rekonstrui yon nasyon te fèt nan yon kontèks jeneral izòlman ak opozisyon nan yon lòd mondyal ki te refize rekonèt egzistans endepandans Ayiti. Rekonesans sa te finalman rive avèk yon pri trè fò ladan l: yon rezilta nan diplomasi bato lagè ak yon kokenn chenn “dèt” ki te rete pou Ayiti peye pandan plizyè jenerasyon.

Ayiti te chèche malgre tout defi sa yo pou fòje pwòp sò li, eseye rebati epi kreye yon sitwayènte solid atravè solidarite entènasyonal nwa (an 1826, Boyer te lanse yon kanpay emigrasyon ki te vize Afriken Ameriken); lè li te mande yon plas nan tab la pou komanse yon konvèsasyon sou libète ak jistis pou tout moun (pandan Christophe t ap chèche atansyon abolisyonis Britanik yo, Pétion bay sipò mouvman liberasyon nan Amerik di Sid); epi ekri pwòp istwa yo ki kont defi prejije kolonyal ki te anrasinen sou pèp Ayisyen an depi lontan. Pi enpòtan toujou, Ayiti te montre ke chanjman vini nan men pèp la – pa nan men wa yo– sa ki te kaptire nan lide lakou a: yon katye ki kreye yon sans de pèp ak kominote. San dout se te nan lakou sa ke Marie-Louise te anvi retounen pandan egzil li a.

Byen ke Beltrami te enspire pa posiblite inite repibliken ke prezidan Ayisyen an te imajine e ke li t ap eseye atire atansyon li, materyèl li ranmase pandan vwayaj li a an Ayiti an 1826 montre yon gwo enterè nan konpleksite istorik peyi a. Bliye– menm jan ak pwòp travay li ki pa t fini –materyèl sa yo (ki ekspoze nan vitrin santral yo) pa janm te montre anvan, epi yo rakonte istwa Ayiti nan premye tan li yo atravè revolisyon, chanjman rejim, presyon ekstèn ak memwa.